Γιάννης Μπασιάς : Οι αθέατες αλήθειες για το ενεργειακό παιχνίδι πίσω από τον πόλεμο ΗΠΑ- Ισραήλ με το Ιράν

Ο ενεργειακός αναλυτής- σύμβουλος , άλλοτε πρόεδρος της ΕΔΕΥ Γιάννης Μπασιάς , εξηγεί στον 98.4 πως ο δείκτης ελαστικότητας του Bloomberg αποδεικνύει πως για κάθε 1% απώλειες προσφοράς σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, η αύξηση των τιμών αγγίζει το 4% Ειδικά για το υγροποιημένο φυσικό αέριο , λέει πως οι μεγάλοι ανταγωνιστές είναι οι ΗΠΑ και το Κατάρ, εξηγώντας πως ο πόλεμος στον Περσικό κόλπο σε αυτό τον τομέα ωφελεί τις ΗΠΑ που κατά τα άλλα πουλάνε ασφάλεια και σταθερότητα στη περιοχή και στο Κατάρ. Η αυξανόμενη ζήτηση της Κίνας και η προθυμία της Ρωσίας να καλύψει μέρος των ευρωπαϊκών αναγκών ενισχύουν ακόμη περισσότερο τη γεωοικονομική πίεση.Καθώς η κατάσταση μεταβάλλεται με εξαιρετική ταχύτητα, οι μεγάλες δυνάμεις προσαρμόζουν τις στρατηγικές τους για να διασφαλίσουν πρόσβαση στους κρίσιμους πόρους και να περιορίσουν τους κινδύνους από μια ασταθή περιφερειακή δυναμική. Το Ιράν παραμένει κομβικός παράγοντας, η εξέλιξη της σύγκρουσης επηρεάζει τη θέση του ως παραγωγού και περιφερειακού δρώντα με σημαντικό γεωγραφικό πλεονέκτημα. Η κατάσταση στις αγορές ενέργειας παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη. Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει ήδη εξοικειώσει τις αγορές με την ιδέα της παρατεταμένης σύγκρουσης, όμως η σημερινή κρίση αφορά πολύ μεγαλύτερους όγκους: περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα και σχεδόν το 20% του παγκόσμιου LNG διέρχονται από περιοχές υψηλού κινδύνου. Το Κατάρ, που εξάγει 77 εκατομμύρια τόνους LNG ετησίως, περίπου 110 Bcm,  και σχεδιάζει να φτάσει τα 187 Bcm έως το 2030, δεν διαθέτει καμία εναλλακτική θαλάσσια διαδρομή, γεγονός που καθιστά τις ροές του εξαιρετικά ευάλωτες. Ο δείκτης ελαστικότητας του Bloomberg, που υπολογίζει αύξηση 4% στην τιμή για κάθε 1% απώλειας προσφοράς, αποδεικνύεται απολύτως ρεαλιστικός, ενώ οι τιμές του LNG επανασυνδέονται με το πετρέλαιο σε όλα τα συμβόλαια, με το oil‑indexed LNG να κινείται στο 12–12,5% του Brent, εύρος χαρακτηριστικό των καταριανών συμφωνιών. Αυτό σημαίνει ότι στα 120 δολάρια το βαρέλι, η τιμή του φυσικού αερίου ανεβαίνει στα 15 δολάρια ανά MMBtu, ενώ στα 150 δολάρια η βενζίνη γίνεται πρακτικά απλησίαστη για τον καταναλωτή. Τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου για ένα LNG carrier αξίας 100 εκατομμυρίων δολαρίων αυξάνονται κατά 250.000 έως 375.000 δολάρια ανά ταξίδι, φτάνοντας πλέον το 1 εκατομμύριο, ενώ τα VLCC που αποφεύγουν τον Ορμούζ επιμηκύνουν το ταξίδι τους κατά 2.000–3.000 ναυτικά μίλια, με πρόσθετο κόστος 3–5 εκατομμύρια δολάρια. Οι παγκόσμιες ροές πετρελαίου εξακολουθούν να εξαρτώνται από κρίσιμα θαλάσσια περάσματα: περίπου 4,8 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα περνούν από το Σουέζ, 6 εκατομμύρια από το Μπαμπ αλ Μαντέμπ, 16 εκατομμύρια από τα Στενά της Μαλάκκας και 3,7 εκατομμύρια από τα Τουρκικά Στενά. Την ίδια στιγμή, η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαθέτουν μόλις 2,6 εκατομμύρια βαρέλια ημερήσιας δυναμικότητας αγωγών που παρακάμπτουν τα στενά, ποσότητα που καλύπτει λιγότερο από το 15% των συνολικών ροών του Ορμουζ. Τα στρατηγικά αποθέματα και η πραγματική εφεδρική ικανότητα παραγωγής παραμένουν κρίσιμοι παράγοντες στη διαχείριση μιας ενδεχόμενης παρατεταμένης κρίσης. Παρότι ο ΟΠΕΚ αναφέρει ότι διαθέτει 4–5 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα σε άμεσα αξιοποιήσιμη εφεδρεία, οι ανεξάρτητες εκτιμήσεις περιορίζουν την πραγματικά διαθέσιμη ποσότητα στα 1,5–2,5 εκατομμύρια, επίπεδο που δεν επαρκεί για να απορροφήσει μια σοβαρή διαταραχή στις ροές. Τα στρατηγικά αποθέματα στη Γαλλία, για παράδειγμα, αντιστοιχούν σε περίπου 118 ημέρες,  τέσσερις μήνες κάλυψης. Εάν μια σύγκρουση διαρκέσει δύο μήνες, η αγορά θα συνεχίσει να λειτουργεί υπό καθεστώς πετρελαϊκής κρίσης, αν επεκταθεί στους τρεις ή τέσσερις μήνες, η πίεση θα μεταφερθεί στην πραγματική οικονομία, και σε ορίζοντα πέντε μηνών, η κατάσταση θα θυμίζει έντονα το σοκ του 2008.Πρέπει να γίνει απολύτως σαφές ότι τα κρυογενετικά συστήματα υγροποίησης δεν λειτουργούν «με το πάτημα ενός κουμπιού». Η εκκίνηση απαιτεί αυστηρή ακολουθία βημάτων και συγκεκριμένες θερμοδυναμικές συνθήκες. Επιπλέον, όταν οι δεξαμενές αποθήκευσης γεμίσουν, η παραγωγή δεν μπορεί να συνεχιστεί· σταματά υποχρεωτικά μέχρι να υπάρξει διαθέσιμος χώρος. Η διαδικασία εκκίνησης και σταθεροποίησης της παραγωγής έχει πάντοτε συγκεκριμένο πρωτόκολλο και δεν μπορεί να επιταχυνθεί τεχνητά. Ο συνολικός χρόνος για πλήρη ενεργοποίηση κυμαίνεται συνήθως από τουλάχιστον 7 ημέρες έως και 4 εβδομάδες, ανάλογα με το σύστημα και τις συνθήκες. Στην περίπτωση του Κατάρ, η διαδικασία ενδέχεται να απαιτήσει έως και δύο μήνες, λόγω κλίμακας, πολυπλοκότητας και επιχειρησιακών περιορισμών.Την ίδια στιγμή, η Ρωσία επωφελείται από τη συγκυρία, καθώς οι εξαγωγές LNG της δεν διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ και επομένως δεν επιβαρύνονται από τον ίδιο γεωπολιτικό κίνδυνο. Αυτό της επιτρέπει να μειώνει τις εκπτώσεις που προσφέρει, ενώ οι ασιατικοί αγοραστές διαφοροποιούνται από τις  συνθήκες της μέσης ανατολής, ενισχύοντας τη σημασία των χερσαίων διαδρόμων εξαγωγών της. Στη Γαλλία, η κρατική στήριξη προς τα νοικοκυριά εκτιμάται ότι θα απορροφήσει το 20–25% των επενδύσεων που προορίζονταν για ηλεκτρικά δίκτυα και υποδομές αποθήκευσης ενέργειας. Ήδη, η Κροατία έχει επιβάλει πλαφόν στις τιμές των καυσίμων στην αντλία, ένδειξη ότι ορισμένες κυβερνήσεις προετοιμάζονται για παρατεταμένη πίεση στις λιανικές τιμές.

• Τι υπάρχει από πίσω

Πίσω από τις εξελίξεις διαμορφώνεται μια πιο σύνθετη στρατηγική εικόνα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται πως πόνταραν σε μια σύντομη σύγκρουση που θα απέτρεπε την κλιμάκωση σε έναν παρατεταμένο περιφερειακό πόλεμο. Το αν αυτή η εκτίμηση αποδείχθηκε λανθασμένη ή αν αποτελούσε εξαρχής μέρος του σχεδιασμού παραμένει ανοιχτό. Σε κάθε περίπτωση, η απομάκρυνση της ιρανικής ηγεσίας δεν συνεπάγεται αυτόματα κατάρρευση του καθεστώτος, καθώς το ιρανικό σύστημα δείχνει να αντέχει το πλήγμα και το κέντρο βάρους μετατοπίζεται σταδιακά από το στρατιωτικό στο πολιτικό επίπεδο. Στο εσωτερικό των ΗΠΑ, η άνοδος των τιμών και η πίεση των ενδιάμεσων εκλογών δοκιμάζουν ήδη τη βιωσιμότητα αυτής της στρατηγικής. Η παραγωγή αργού έχει υποχωρήσει στα 13,66 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, καθώς τα κέρδη παραγωγικότητας του shale έχουν ουσιαστικά εξαντληθεί, ενώ η ζήτηση έχει αυξηθεί στα 20,85 εκατομμύρια. Αντίθετα, η παραγωγή φυσικού αερίου έχει εκτοξευθεί στα 135,9 δισεκατομμύρια κυβικά πόδια ημερησίως. Ένα Brent πάνω από τα 100 δολάρια θα ενίσχυε κανονικά τη δραστηριότητα στην λεκάνη του Περμίου, αλλά με καθυστέρηση 6–9 μηνών, γεγονός που περιορίζει την άμεση αποτελεσματικότητα οποιασδήποτε αντίδρασης.

• Ανταγωνισμοί

Στο παρασκήνιο, οι ΗΠΑ και το Κατάρ ανταγωνίζονται πλέον άμεσα στις εξαγωγές LNG: οι ΗΠΑ με 123 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα το 2024 και προοπτική να φτάσουν τα 185 δισεκατομμύρια, και το Κατάρ με στόχο τα 187 δισεκατομμύρια έως το 2030. Ωστόσο, όπως το Κατάρ εξαρτάται από το στενό του Ορμούζ, έτσι και οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν τα δικά τους δομικά εμπόδια: συμφόρηση αγωγών στα Απαλάχια και στη Λουϊζιάνα, καθώς τα τερματικά του Κόλπου του Μεξικού λειτουργούν στα όρια της χωρητικότητάς τους. Με άλλα λόγια, οι ΗΠΑ δεν μπορούν να διοχετεύσουν στην αγορά όλο το παραγόμενο LNG με την ταχύτητα που θα ήθελαν, μια κατάσταση που θυμίζει και την ηλεκτρική παραγωγή όταν ξεπερνά τις δυνατότητες εξαγωγής.

Η Κίνα βρίσκεται στο επίκεντρο της ενεργειακής αβεβαιότητας, καθώς προμηθεύεται σταθερά 11–12 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα, με πάνω από το 70% των εισαγωγών της να εξαρτώνται από τα Στενά του Ορμούζ και της Μαλάκκας. Σχεδόν το 30% του LNG της προέρχεται από το Κατάρ, του οποίου οι αποστολές έχουν πλέον διακοπεί, ενώ ο εγχώριος άνθρακας δεν μπορεί να καλύψει ταυτόχρονες ελλείψεις πετρελαίου και φυσικού αερίου. Τα στρατηγικά αποθέματα επαρκούν μόνο για περιορισμένο διάστημα, γεγονός που ωθεί το Πεκίνο να πιέζει την Τεχεράνη να σταματήσει τις επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια και LNG carriers, ώστε να μην επιβαρυνθούν περαιτέρω οι σχέσεις Κίνας–Ιράν. Την ίδια στιγμή, οι ροές από τη Βενεζουέλα παραμένουν ευάλωτες, καθώς μπορούν να διακοπούν ανά πάσα στιγμή χωρίς αμερικανική άδεια.

Το Ιράν, με 32–34 τρισεκατομμύρια κυβικά μέτρα βεβαιωμένων αποθεμάτων φυσικού αερίου και αποθέματα πετρελαίου που το κατατάσσουν στην τρίτη ή τέταρτη θέση παγκοσμίως, εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους ελάχιστους παραγωγούς με μακρόχρονο ενεργειακό βάρος. Διατηρεί σταθερή επιρροή στις ροές που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ και παραμένει κρίσιμος κρίκος στην ασιατική ασφάλεια εφοδιασμού, ιδιαίτερα για την Κίνα, η οποία δεν διαθέτει άμεσες εναλλακτικές.

Για τις ΗΠΑ, η κρίση ενισχύει την ενεργειακή τους κυριαρχία. Οι ΗΠΑ διατηρούν ένα status quo στο οποίο μπορούν να εγγυώνται τη ροή ενέργειας, ενώ οι στρατηγικοί τους ανταγωνιστές δεν διαθέτουν τα μέσα να κάνουν το ίδιο, ένα σαφές γεωοικονομικό πλεονέκτημα. Το αμερικανικό LNG παραμένει η μόνη κλιμακούμενη και πολιτικά αξιόπιστη πηγή για την Ασία και την Ευρώπη, ενώ οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου ενισχύουν τις ταμειακές ροές και βελτιώνουν τη βιωσιμότητα του shale, φέρνοντας το Henry Hub πιο κοντά στα breakeven των ακριβότερων πεδίων. Η κούρσα για την επέκταση των υποδομών στηρίζει τη σταθερή αύξηση της διαθεσιμότητας LNG, μεταβάλλοντας την ισορροπία ισχύος, ενώ ο ρόλος του δολαρίου διευρύνεται και ο αμερικανικός έλεγχος των θαλάσσιων οδών καθίσταται κρίσιμος για την ασιατική ενεργειακή ασφάλεια — με αποτέλεσμα η Κίνα να εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την αμερικανική ναυτική ισχύ.

Μεσόγειος

Παράλληλα, εξελίσσεται μια δεύτερη στρατηγική μετατόπιση στη Μεσόγειο. Η Ινδία έχει αποκτήσει παρουσία στη Χάιφα, ένα λιμάνι που διαχειρίζεται το 36% της θαλάσσιας κυκλοφορίας του Ισραήλ και του οποίου η δραστηριότητα αυξήθηκε κατά περίπου 80% μετά τις επιθέσεις του 2023. Το 2022, η Adani Ports εξαγόρασε το λιμάνι για πάνω από 1 δισεκατομμύριο δολάρια, εντάσσοντάς το στον IMEC, έναν διάδρομο 6.000 χιλιομέτρων που μειώνει σημαντικά τον χρόνο και το κόστος μεταφοράς. Το κοίτασμα Leviathan ενισχύει αυτή τη μεσογειακή στροφή, προσφέροντας στο Ισραήλ εξαγωγική ευελιξία προς την περιοχή και δυνητικά προς την Ευρώπη. Σε ένα περιβάλλον όπου το 20% του παγκόσμιου LNG μπορεί να παγιδευτεί πίσω από τα Στενά του Ορμούζ, η ύπαρξη εναλλακτικών μεσογειακών ροών αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η επέκταση του Leviathan στα 21 bcm ετησίως εγκρίθηκε, αλλά η απειλή ιρανικών πληγμάτων οδήγησε την ισραηλινή κυβέρνηση να ζητήσει την αναστολή λειτουργίας της πλατφόρμας, με τη Chevron να κηρύσσει ανωτέρα βία.

• Ασφάλεια

Η ασφάλεια των ενεργειακών και τεχνολογικών υποδομών γύρω από το Στενό του Ορμούζ αποτελεί έναν από τους πιο υποτιμημένους αλλά κρίσιμους παράγοντες της τρέχουσας κρίσης. Από το Ορμούζ δεν διέρχονται υποθαλάσσιοι αγωγοί πετρελαίου ή φυσικού αερίου. Οι μόνες ροές που το παρακάμπτουν είναι οι χερσαίοι αγωγοί του Άμπου Ντάμπι και της Σαουδικής Αραβίας, καθώς και οι εσωτερικοί αγωγοί του Ιράν, του Κατάρ και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Αντίθετα, ο θαλάσσιος διάδρομος φιλοξενεί μεγάλο αριθμό διεθνών τηλεπικοινωνιακών καλωδίων οπτικών ινών που συνδέουν το παγκόσμιο διαδίκτυο και απαιτούν συνεχείς επισκευές και νέες εγκαταστάσεις, ενώ δεν υπάρχουν υποθαλάσσια ηλεκτρικά καλώδια που να εξασφαλίζουν ενεργειακή εναλλακτικότητα. Σε περίπτωση σύγκρουσης, ακόμη και το ουράνιο που μεταφέρεται δια θαλάσσης κινδυνεύει να απαχθεί ή να καταστραφεί επί τόπου, προσθέτοντας έναν ακόμη παράγοντα αστάθειας.

Πρόκειται για μια περιφερειακή σύγκρουση που αυξάνει τους κινδύνους παγκόσμιας ανάφλεξης: τα ασφάλιστρα ανεβαίνουν, η ναυτιλιακή ροή επιβραδύνεται, η προσφορά υδρογονανθράκων εμφανίζεται περιορισμένη, οι τιμές ενισχύονται, οι ασιατικοί εισαγωγείς απορροφούν το σοκ, η κινεζική ευαλωτότητα εκτίθεται, η αμερικανική ναυτική ισχύς ενδυναμώνεται, η ιρανική ανθεκτικότητα ενισχύεται και η αντιπαλότητα ΗΠΑ–Κίνας οξύνεται γύρω από το ίδιο σημείο συμφόρησης. Είναι μια πλήρης σειρά του αιτίου και του αιτιατού: μια τοπική αναταραχή που παράγει παγκόσμιες συνέπειες, μετατοπίζοντας ισορροπίες, αποκαλύπτοντας αδυναμίες και ενισχύοντας όσους μπορούν να ελέγξουν τις κρίσιμες θαλάσσιες οδούς.